Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji. Wbrew częstemu przekonaniu nie stanowi ona „trzeciej instancji”, która ponownie ocenia dowody i ustala stan faktyczny sprawy. Jej zasadniczym celem jest zapewnienie jednolitego stosowania prawa oraz rozstrzyganie zagadnień mających znaczenie dla całego systemu prawnego.

Dlatego też znaczna część skarg kasacyjnych nie jest w ogóle rozpoznawana merytorycznie przez Sąd Najwyższy. Zostają one zatrzymane na etapie tzw. przedsądu, czyli wstępnej kontroli, podczas której oceniane jest, czy sprawa spełnia przesłanki określone w art. 398⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czym różni się odrzucenie skargi kasacyjnej od odmowy jej przyjęcia?

Odrzucenie skargi kasacyjnej i odmowa przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z prawnego punktu widzenia oznaczają dwie zupełnie różne instytucje.

Odrzucenie skargi kasacyjnej ma charakter formalny. Następuje w sytuacji, gdy środek zaskarżenia został wniesiony po terminie, nie opłacono go prawidłowo albo nie spełnia wymogów konstrukcyjnych określonych w Kodeksie postępowania cywilnego. W takim przypadku sąd nie analizuje merytorycznej treści zarzutów.

Odmowa przyjęcia skargi do rozpoznania następuje natomiast w ramach przedsądu. Oznacza, że mimo formalnej poprawności skargi Sąd Najwyższy uznał, iż nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających jej merytoryczne rozpoznanie. Nie jest to więc potwierdzenie, że wyrok był bezbłędny, lecz stwierdzenie, że sprawa nie ma charakteru uzasadniającego ingerencję Sądu Najwyższego.

Na czym polega przedsąd w Sądzie Najwyższym?

Przedsąd stanowi mechanizm selekcji spraw trafiających do Sądu Najwyższego. Jego celem jest skoncentrowanie działalności na zagadnieniach istotnych z punktu widzenia jednolitości orzecznictwa oraz rozwoju prawa.

W praktyce oznacza to, że Sąd Najwyższy nie bada ponownie całego materiału dowodowego ani nie ustala ponownie stanu faktycznego sprawy. Interesuje go przede wszystkim to, czy sprawa rodzi nowy problem prawny, wymaga wykładni przepisów lub ujawnia szczególnie poważne naruszenie prawa.

Znaczenie przedsądu zostało dodatkowo potwierdzone w orzecznictwie konstytucyjnym. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że prawo do wniesienia skargi kasacyjnej nie jest elementem konstytucyjnego prawa do sądu, a ustawodawca może ograniczyć dostęp do tego środka zaskarżenia w celu zapewnienia sprawności działania Sądu Najwyższego.

Kiedy Sąd Najwyższy przyjmie skargę kasacyjną?

Zgodnie z art. 398⁹ § 1 KPC skarga kasacyjna może zostać przyjęta do rozpoznania wyłącznie wtedy, gdy zostanie wykazana co najmniej jedna z ustawowych przesłanek, tj.:

występowanie istotnego zagadnienia prawnego, którego rozstrzygnięcie ma znaczenie wykraczające poza konkretną sprawę;
potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub powodujących rozbieżności w orzecznictwie;
nieważność postępowania, np. wynikająca z wad określonych w art. 379 KPC;
oczywista zasadność skargi, czyli sytuacja, w której naruszenie prawa jest ewidentne i widoczne bez pogłębionej analizy.

Najczęstsze błędy popełniane przy sporządzaniu skargi kasacyjnej

Praktyka pokazuje, że wiele skarg kasacyjnych odpada już na etapie przedsądu z powodu błędów konstrukcyjnych.

Najczęściej spotykane uchybienia to:

utożsamianie podstaw kasacyjnych z przesłankami przyjęcia skargi do rozpoznania;
koncentrowanie argumentacji na błędnej ocenie dowodów lub ustaleń faktycznych, mimo że Sąd Najwyższy co do zasady ich nie bada;
brak samodzielnego uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania;
niewykazanie wpływu zarzucanych naruszeń na treść wydanego orzeczenia.

Co oznacza odmowa przyjęcia skargi dla stron postępowania?

Odmowa przyjęcia skargi kasacyjnej powoduje, że wyrok sądu drugiej instancji pozostaje ostateczny w krajowym porządku prawnym. Oznacza to zakończenie postępowania kasacyjnego bez merytorycznego badania zarzutów przez Sąd Najwyższy.

Co istotne, postanowienie o odmowie przyjęcia do rozpoznania nie podlega zażaleniu. Strona nie może więc domagać się ponownej oceny tej decyzji w zwykłym toku instancji. W praktyce oznacza to definitywne zakończenie sporu przed sądami powszechnymi, chyba że zajdą jeszcze przesłanki zastosowania jednego z nadzwyczajnych środków ochrony prawnej.

Czy po odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej można jeszcze podjąć działania?

Tak, choć możliwości są ograniczone i mają charakter wyjątkowy.

Po odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej strona może rozważyć:

wniesienie skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, jeżeli doszło do naruszenia praw wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (co do zasady termin wynosi 4 miesiące od ostatecznej decyzji krajowej);
złożenie skargi konstytucyjnej, jeśli podstawą rozstrzygnięcia był przepis niezgodny z Konstytucją RP (termin wynosi 3 miesiące od doręczenia ostatecznego orzeczenia);
skierowanie wniosku do podmiotów uprawnionych, takich jak Prokurator Generalny lub Rzecznik Praw Obywatelskich, o rozważenie wniesienia skargi nadzwyczajnej.

Jak odmowa przyjęcia skargi wpływa na sprawy frankowe?

Sprawy dotyczące kredytów frankowych bardzo dobrze pokazują, jak działa mechanizm przedsądu w praktyce.

Jeszcze kilka lat temu Sąd Najwyższy stosunkowo często przyjmował do rozpoznania skargi kasacyjne od wyroków frankowych. Wynikało to z faktu, że orzecznictwo dotyczące klauzul abuzywnych, skutków nieważności umów czy zasad rozliczeń między stronami dopiero się kształtowało. Konieczne było wypracowanie jednolitej wykładni prawa.

Obecnie sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Po wydaniu przez pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uchwały z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22), mającej moc zasady prawnej, najważniejsze zagadnienia dotyczące kredytów frankowych zostały w znacznym stopniu rozstrzygnięte. Uchwała przesądziła m.in. brak możliwości zastępowania abuzywnych postanowień innymi mechanizmami, potwierdziła możliwość stwierdzania nieważności całej umowy oraz zaakceptowała teorię dwóch kondykcji przy wzajemnych rozliczeniach stron.

W efekcie Sąd Najwyższy obecnie nie przyjmuje do rozpoznania większości skarg kasacyjnych opartych na powtarzalnej argumentacji w sprawach frankowych, uznając, że nie przedstawiają one nowych zagadnień prawnych ani nie wymagają dalszej wykładni przepisów. W praktyce oznacza to, że korzystne dla kredytobiorców wyroki sądów odwoławczych coraz częściej pozostają ostateczne, a bankom znacznie trudniej doprowadzić do ponownego badania sprawy przez Sąd Najwyższy.

Źródła:

https://czasopisma.uph.edu.pl/znadministracja/article/view/2307/1937
https://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/OrzeczeniaHTML/v%20csk%20228-19.docx.html
https://www.gov.pl/web/dyplomacja/skarga-do-europejskiego-trybunalu-praw-czlowieka
https://sip.lex.pl/akty-prawne/akty-korporacyjne/skarga-rozpoznawana-przed-europejskim-trybunalem-praw-czlowieka-nr-287706636