Współuczestnictwo konieczne to jedno z najbardziej newralgicznych zagadnień, które przez lata potrafiło całkowicie sparaliżować postępowania o unieważnienie kredytów frankowych – szczególnie w tych przypadkach, gdzie kredyt brało małżeństwo, rodzice z dziećmi czy kilku współwłaścicieli nieruchomości. Dziś sytuacja wygląda inaczej. Przeczytaj, na czym polega współuczestnictwo, jak zmieniło się orzecznictwo w tym zakresie i co to oznacza dla frankowiczów.

Czym jest współuczestnictwo konieczne w Kodeksie Postępowania Cywilnego?

Współuczestnictwo procesowe pojawia się wtedy, gdy po jednej stronie procesu – powodowej albo pozwanej – występuje więcej niż jedna osoba. Kodeks postępowania cywilnego rozróżnia kilka rodzajów współuczestnictwa.

Dla spraw frankowych kluczowe znaczenie mają tzw. kwalifikowane postacie współuczestnictwa opisane w artykule 72 § 2 Kodeksu Postępowania Cywilnego:

Współuczestnictwo konieczne zachodzi, gdy z istoty stosunku prawnego albo z przepisu ustawy wynika, że sprawa musi toczyć się przeciwko kilku osobom (lub z ich udziałem) łącznie. Legitymacja procesowa ma wtedy charakter łączny. Pojedynczy podmiot sam z siebie nie jest „pełnoprawnym” powodem. Brak jednego ze współuczestników może prowadzić do oddalenia powództwa lub odrzucenia pozwu.
Współuczestnictwo jednolite zachodzi, gdy wyrok musi dotyczyć niepodzielnie wszystkich współuczestników. Jeśli już występują wspólnie, sąd nie może orzec inaczej wobec jednego, a inaczej wobec drugiego w zakresie istoty spornego stosunku.

W sprawach frankowych przez wiele lat uważano, że przy żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu zachodzi współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców.

Współuczestnictwo w sprawach frankowych

Spory frankowe najczęściej dotyczą dwóch rodzajów żądań:

ustalenia nieważności umowy kredytu;
zwrotu nienależnie pobranych przez bank świadczeń.

Przez długi czas dominował pogląd, że skoro umowa kredytu jest jedna, a kredytobiorców kilku, to:

wyrok stwierdzający nieważność umowy musi obejmować wszystkich kredytobiorców;
sąd nie może orzec, że umowa jest nieważna tylko wobec jednego z nich;
w konsekwencji po stronie powodowej zachodzi współuczestnictwo konieczne.

Jeżeli drugi kredytobiorca był bierny, nieosiągalny, niechętny albo pozostawał w konflikcie (np. po rozwodzie), sąd wzywał go do udziału w sprawie w charakterze powoda. W razie braku zgody lub reakcji – oddalał powództwo aktywnego kredytobiorcy z powodu braku pełnej legitymacji procesowej.

Zmiana orzecznictwa o współuczestnictwie koniecznym

Przed 2023 r. sądy powszechne w zdecydowanej większości uznawały, że w procesie o ustalenie nieważności umowy kredytu konieczny jest udział wszystkich kredytobiorców. W efekcie pojawiały się ogromne problemy przy rozwodzie, separacji, śmierci jednego z kredytobiorców czy długotrwałych konfliktach rodzinnych.

Punktem zwrotnym okazało się prawo unijne, a szczególnie dyrektywa 93/13/EWG dotycząca nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz orzecznictwo TSUE.

Wynika z niego m.in.:

zasada skuteczności (effet utile) – krajowe przepisy i praktyka nie mogą czynić korzystania z praw przyznanych konsumentom przez prawo UE praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym;
indywidualny charakter ochrony konsumenta – każdy konsument jest chroniony osobiście, niezależnie od tego, że zobowiązanie ma charakter wspólny lub solidarny.

Wymóg wspólnego wystąpienia wszystkich kredytobiorców okazał się sprzeczny z tymi zasadami. To skłoniło sądy apelacyjne do zadawania pytań prawnych do Sądu Najwyższego.

Przełomem była odpowiedź Sądu Najwyższego udzielona w uchwale z 19 października 2023 r., sygn. III CZP 12/23, że w sprawie przeciwko bankowi o ustalenie nieważności umowy kredytu nie zachodzi po stronie powodowej współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców.

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał m.in., że:

powołanie się na nieważność umowy z powodu klauzul abuzywnych jest uprawnieniem indywidualnym każdego konsumenta;
prawo nie może zmuszać kredytobiorców do jednomyślności;
każdy kredytobiorca ma własny interes prawny w ustaleniu, że nie jest związany umową, a krajowa procedura nie może mu tego prawa odbierać poprzez konstrukcję współuczestnictwa koniecznego.

Niedługo później, uchwała z 26 października 2023 r., III CZP 156/22, potwierdziła brak współuczestnictwa koniecznego również w sprawach o zapłatę. W efekcie każdy kredytobiorca może dochodzić zwrotu tego, co sam świadczył na rzecz banku.

Współuczestnictwo konieczne – przykłady najnowszego orzecznictwa

Lata 2024–2025 to etap pełnej implementacji powyższych uchwał SN przez sądy powszechne:

w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 9 kwietnia 2024 r. (V ACa 33/23), sąd oddalił apelację banku i potwierdził nieważność umowy z powództwa jednego byłego małżonka;
Sąd Apelacyjny w Warszawie (I ACa 1121/22), rozpoznając sprawę frankową, wyraźnie zaakcentował, że indywidualny interes konsumenta musi przeważać nad abstrakcyjną koncepcją jednolitości obrotu;
w nowszym wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 11 lipca 2025 r. (V ACa 45/24), sąd ponownie oddalił apelację banku (tym razem Credit Agricole), potwierdzając nieważność umowy i indywidualną legitymację jednego kredytobiorcy;
w wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie (XXVIII C 14986/22) unieważniono umowę na rzecz jednego kredytobiorcy prowadzącego działalność gospodarczą, którego w realiach sprawy uznano za konsumenta, a sprawę rozpoznano również bez wymogu udziału wszystkich stron umowy.

Wpływ najnowszego orzecznictwa na trudne sprawy frankowe

Najnowsze orzecznictwo ma szczególne znaczenie w kontekście rozwodu i podziału majątku, spadkobrania czy upadłości jednego z konsumentów.

Po rozwodzie:

każdy z byłych małżonków może samodzielnie pozwać bank bez konieczności oczekiwania na podział majątku;
w zakresie żądania zapłaty przyjmuje się co do zasady, że raty płacone z majątku wspólnego obciążają małżonków po połowie, a więc każdy może dochodzić swojej części;
raty płacone po rozwodzie z majątku osobistego może dochodzić w całości ten, kto faktycznie dokonywał wpłat (trzeba to jednak dobrze udokumentować).

Aktywny kredytobiorca może samodzielnie doprowadzić do stwierdzenia nieważności umowy i rozliczenia z bankiem w zakresie własnych świadczeń.

Po śmierci jednego z kredytobiorców:

żyjący kredytobiorca może sam wytoczyć lub popierać powództwo;
jeśli zmarły nie był stroną procesu – sąd nie musi czekać na prawomocne stwierdzenie nabycia spadku ani na udział wszystkich spadkobierców po zmarłym kredytobiorcy.

W przypadku upadłości konsumenckiej jednego z kredytobiorców drugi kredytobiorca:

może samodzielnie pozwać bank;
nie musi czekać na działania syndyka ani na zakończenie postępowania upadłościowego;
ma możliwość ochrony swojego majątku przed egzekucją z tytułu umowy, która w istocie jest nieważna,

przy czym należy pamiętać, że w przypadkach podobnych do opisanego powyżej konieczna jest ekonomiczna ocena zasadności wystąpienia z powództwem przeciwko bankowi.

Współuczestnictwo konieczne przestało być przeszkodą w dochodzeniu roszczeń od banku przez pojedynczego frankowicza. Uchwały Sądu Najwyższego oraz najnowsze orzecznictwo sądów apelacyjnych otworzyły drogę do indywidualnych pozwów, co ma ogromne znaczenie szczególnie w sprawach prowadzonych po rozwodzie, śmierci współkredytobiorcy czy jego upadłości.

Twoja sprawa frankowa wydaje się skomplikowana ze względu na rozwód, śmierć lub upadłość drugiego kredytobiorcy? Skontaktuj się z nami. Przeanalizujemy Twój przypadek, uwzględniając najnowsze orzecznictwo. Pomożemy dobrać strategię dopasowaną do Twojej sytuacji życiowej.